Actueel

Diversiteit, cultuur en media - verslag symposium 5 maart j.l. door student Margreeth Menkveld

 

 

Introductie

Op 5 maart 2016 verzamelden zich ruim 60 gasten en een groot aantal studenten in de aula van het MBO-college in Utrecht voor het eerste symposium van de Hogeschool voor Toegepaste Filosofie (HTF). Thema van dit symposium was ‘Diversiteit, Cultuur en Media: journalistieke duiding in een multiculturele chaos’. Vier gerenommeerde filosofen en journalisten lieten, onder leiding van dagvoorzitter Jelle de Boer, hun licht schijnen over dit thema, ieder op hun eigen manier en met een eigen invalshoek.

 

Betrouwbare informatie

Eerste spreker is Willem Schoonen, voormalig hoofdredacteur en tegenwoordig Chef Buitenland van dagblad Trouw én docent aan de HTF. 

De afgelopen 15 jaar is er veel veranderd  in de media. Zo’n 15 jaar geleden was het politiek incorrect om in de media te melden dat een verdachte allochtoon was. Tegenwoordig is dat niet meer zo. En 15 jaar geleden was er wel internet, maar nog geen facebook en twitter.

Bij de gebeurtenissen in Keulen afgelopen oudejaarsnacht is veel mis gegaan op communicatief en journalistiek gebied. Het nieuws kwam heel langzaam op gang en er was veel verwarring over de feiten. Waren de verdachten allochtonen, asielzoekers, moslimmannen? Op de redactie van Trouw is flink gediscussieerd over de vraag of de redactie voluit door moest gaan met publiceren ondanks dat er weinig duidelijkheid was over de feiten of dat ze zou wachten op betrouwbare gegevens. Maar de belangrijkste vraag is wat de gebeurtenissen doen met het debat over immigranten en vluchtelingen. Keulen heeft laten zien dat onderwerpen door de dynamiek van de sociale media kunnen gaan groeien, exploderen en ontsporen. In het veranderde maatschappelijk klimaat staat er maar weinig rem op dit soort ontsporingen.

 

Ook bij de kranten is het klimaat de afgelopen 20 jaar sterk veranderd, met name bij de digitale versies. Het publiek op de website is een totaal ander publiek dan dat van de papieren krant. De digitale lezers struinen veelal nieuwssites af en kwakken eventueel een reactie neer, met veel krachttermen en taalfouten. Deze ontwikkeling betekent dat Trouw de reacties op de website minder serieus neemt.

Steeds meer mensen halen het nieuws van Facebook. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat  70% van de mensen het nieuws dat van hun vrienden komt betrouwbaarder vinden dan het nieuws uit de krant.  Mark Deuze, hoogleraar journalistiek in Amsterdam, denkt dat dat in Nederland nog niet zo’n vaart loopt, maar de trend is er wel. Hij noemt dit het grootste risico voor de journalistiek, groter dan afhakende abonnees.

Willem Schoonen is niet zo bang voor het verdwijnen van de krant. De krant heeft zich in het verleden steeds aangepast aan het veranderende medialandschap in de samenleving. Maar de ontwikkelingen roepen wel fundamentele vragen op. Hoe bezien we eigenlijk de werkelijkheid? Is alleen wat gedeeld wordt waar? Hoe weten we of de gedeelde informatie betrouwbaar is? Hoe belangrijk vinden we het dat de informatie betrouwbaar is? En wat betekent de evolutie van de media voor de kwaliteit van het publieke debat en voor de kwaliteit van onze democratie? Het is wellicht een teken aan de wand dat de partijleider van de partij die straks volgens de peilingen het grootst gaat worden uitsluitend communiceert via Twitter.

 

De mooie kant van de media

Tweede spreker van de bijeenkomst is Naima Albdiouni. Zij heeft Marokkaanse ouders maar is geboren en getogen in Vlaanderen. Albdiouni is columniste bij de Vlaamse krant De Standaard en schrijfster. Haar eerste roman kwam uit in 2009 en heet De Voyeur. De roman speelt in Marokko en gaat over de spanning  tussen de traditiegetrouwheid  aan de ene kant en de moderne cultuur aan de andere kant.

Naima Albdiouni begint met de opmerking dat het jammer is dat er door de sociale media minder face to face contact is. Echte gesprekken of een debat vinden vaak niet meer plaats en dat gaat meestal ten koste van de kwaliteit en diepgang.

In Vlaanderen zijn veel redacties van kranten en radio- en televisieprogramma’s nog vooral wit. De media zouden een reflectie moeten zijn van de samenleving, van een tijdgeest. Dat kan niet als een redactie alleen maar bestaat uit mensen die alleen op elkaar letten en op zichzelf. Albdiouni is niet voor positieve discriminatie. Want daarmee deel je mensen nog steeds in, terwijl het puur om de kwaliteit zou moeten gaan.

Vervolgens noemt Albdiouni het belang van taalgebruik. Het woord allochtoon wordt veel gebruikt, vooral in de media. Maar wanneer ben je dat nou eigenlijk?  Zij vindt het een vreselijk woord dat afstand schept. Het roept negatieve gevoelens op en dat is jammer. Achter het woord zitten ook veel mooie dingen die meestal niet gezegd worden. Dat geldt voor meer woorden en begrippen.

Naima Albiouni verwacht van een journalist dat hij of zij doorvraagt. Het is de taak van de journalist om die informatie voor te schotelen die de lezers en kijkers willen, zodat ze goed geïnformeerd zijn en de feiten kennen.
Albdiouni besluit met de opmerking dat het niet allemaal kommer en kwel is. Het gaat erom programma’s te produceren voor en door iedereen. Nederland is hier veel verder in dan België. Zij is alle lelijkheid beu. Het is nu het moment om dat achter ons te laten. We kunnen veel beter.

 

Journalistiek als ambacht

Na een korte pauze treedt de derde spreker aan. Leon Heuts studeerde journalistiek en filosofie in Tilburg. Sinds een half jaar is hij hoofdredacteur van Filosofie Magazine.

Een docent van Heuts vertelde in het eerste college wat journalistiek eigenlijk is, namelijk een ambacht met een tastbaar product, zoals een verse naar inkt ruikende krant. Nu de papieren media sterk onder druk staan en steeds meer vormen van journalistiek geen tastbaar product meer opleveren is die ambachtelijke kant van het vak op de achtergrond komen te staan. Ten onrechte vindt Heuts, want juist oog voor het ambacht biedt nieuwe kansen. Ook en vooral ook in tijden van internet. Het ambacht biedt allerlei creatieve openingen en bovendien een normatief kader. Hoe moeten journalisten handelen? Wat is de verhouding tussen media en publiek nu de nieuwsconsument vooral door het internet steeds meer een actieve rol opeist?

 

Een ambacht is geen kunst of vrije vorm. Een ambachtsman moet zich houden aan grenzen, alleen al om zijn klanten van dienst te zijn. Het gaat erom recht te doen aan verschillende zienswijzen.

Het gevaar is dat de inhoud van de journalistiek wordt versimpeld tot primaire sjablonen. Dan is journalistiek niet langer meer een platform voor burgers met als doel fairness of pluraliteit. Eerder dienen de media dan om bestaande wereldbeelden telkens opnieuw te bevestigen en te distribueren. Keulen is een goed voorbeeld. De wens om bepaalde sjablonen voor te schotelen van de vluchteling als een verkrachter won het van de ambachtelijk uit te werken norm van pluraliteit.

Volgens Heuts moet de journalist inderdaad verhalen verkopen maar dat ontslaat hem niet van de opdracht om telkens opnieuw op zoek te gaan naar nieuwe meningen en invalshoeken.

 

Een nieuwe vorm van journalistiek is de metajournalistiek, zoals De Correspondent van Rob Wijnberg.  Een journalistiek die zichzelf doorziet, weet hoe ze te werk gaat en hoe ze tot stand komt.  Heuts is niet tegen deze vorm van journalistiek, maar de vraag is of het voldoende is om de journalistiek te revitaliseren in deze tijd van grote druk.

 

De vraag die Leon Heuts tenslotte wil meegeven aan de aanwezige studenten is: Biedt internet ruimte aan journalistieke experimenten zoals De Correspondent, of aan nieuwe platforms van burgerbetrokkenheid? Of is het steeds meer een product van marketeers en spindokters die juist heel gericht onze voorstelling kunnen manipuleren? Wie wij zijn en hoe wij naar de wereld kijken is geen gegeven, maar we moeten in interactie met anderen daar voortdurend opnieuw vorm aan geven. Dat betekent een nieuwe journalistiek die in de kern nog steeds een creatief ambacht is.

 

Identiteit en mediawijsheid

Hekkensluiter van de middag is Joep Dohmen. Hij studeerde filosofie in Utrecht en Leuven en is gepromoveerd op Nietzsche. Tot voor kort was hij hoogleraar filosofie aan de Universiteit voor Humanistiek en nu docent aan de HTF. Joep Dohmen is medeoprichter en oud adjunct-hoofdredacteur van Filosofie Magazine. De centrale vraag waar hij veel over spreekt en publiceert is hoe wij richting kunnen geven aan ons leven in deze verwarrende tijden.

 

De laatste 50 jaar zijn we in een totaal andere samenleving terecht gekomen. We zijn opgeschoven van een emancipatiesamenleving naar een samenleving waarin je je eigen leven moet voeren. Het gaat nu om identiteitsproblematiek: Wie ben ik, wie wil ik in de toekomst zijn en hoe moet ik mijn bestaan vormgeven in deze wereld? De moderne mens zoekt bij het beantwoorden van die vragen  naar houvast  en de media spelen hierbij een heel belangrijke rol.

 

Jongeren worden tegenwoordig al heel jong verantwoordelijk gesteld voor hun eigen levenslot en handelwijze. Jonge mensen worden gedwongen tot zelforganisatie, tot het maken van hun eigen identiteit en biografie. De digitalisering, met name internet en facebook, is een manier van jongeren om dat de doen. Veel jongeren creëren een soort identity perfomance via profielen en ‘vrienden’. Het leven online (gemiddeld zes uur per dag) is een belangrijk deel van de werkelijkheid waarin jongeren leven, online en offline realiteit gaan steeds meer door elkaar lopen. Dat is een belangrijk gegeven. Wat opvalt is dat er hierbij maar weinig aandacht is voor de innerlijke wereld, dat het mediagebruik vervlakking en gebrek aan concentratie in de hand werkt.

Maar welke invloed hebben media en met name internet op de ontwikkeling van jongeren? De verhouding tussen internet en jongeren is op zijn minst niet onproblematisch. Het gevaar bestaat dat het leven online een biografische ineenstorting veroorzaakt: de persoonlijkheidsvorming komt niet op gang omdat men te veel bezig is met de markt en met de ‘weak ties’, de zwakke verbindingen die frequent en voortdurend via internet worden aangegaan. Hebben jongeren wellicht een soort mediawijsheid nodig om te voorkomen dat ze zich ontwikkelen tot een soort digitaal proletariaat?

 

De Europese Commissie pleit al jarenlang voor het ontwikkelen van mediawijsheid: de kennis, vaardigheden en mentaliteit om je kritisch en bewust te verhouden ten opzichte van de gemedialiseerde wereld. En staatssecretaris Dekker is bezig met de herstructurering van het onderwijs, waarin ook digitale geletterdheid een plaats zal krijgen. Maar is dit genoeg? Het gaat erom mensen te helpen hun eigen identiteit te ontwikkelen en hun leven een geslaagde vorm te geven. Dat kan alleen als ze leren omgaan met de media die hen elke dag overstromen met informatie, verleiding en entertainment.

 

Kortom, er moet iets gebeuren. Zonder begeleide zelfvorming, zonder mediawijsheid, zonder metajournalistiek riskeren we op niet al te lange termijn een samenleving te worden van zelfgenoegzame hedonisten, narcisten en racisten.

 

 

Discussie

Na de bijdragen van de sprekers is er gelegenheid om met elkaar in gesprek te gaan. Helaas moesten Joep Dohmen en Leon Heuts eerder vertrekken, waardoor zij een deel van de discussie niet mee konden maken.

De voorzitter vraagt Willem Schoonen in te gaan op de opmerking van Naima Albdiouni dat redacties tot nog toe voornamelijk wit zijn. Volgens Schoonen wordt dit ook bij Trouw als een probleem gezien, hoewel de redactie niet meer helemaal blank is. Een redactie moet een afspiegeling zijn van de samenleving. Maar het zou enorm helpen als nieuwe Nederlanders ook de krant gaan lezen. De druk vanuit die lezersgroep speelt dan een belangrijke rol.
Leon Heuts meldt dat de kleine redactie van Filosofie Magazine helemaal wit is. Ook sollicitanten zijn alleen meer autochtoon Nederlands. Het begint al bij de filosofieopleidingen, die overwegend blank Nederlands zijn. De Correspondent wil doelbewust diversiteit creëren in de redactie. Leon Heuts vindt dit een uitstekend idee, maar dan moeten ze het ook daadwerkelijk gaan doen. Hij is nieuwsgierig hoe ze dit aan gaan pakken en of het gaat lukken.

 Vanuit de zaal wordt opgemerkt dat de zuilen van 50 jaar geleden wellicht onderhuids nog wel aanwezig zijn.
Joep Dohmen denkt dat een aantal mensen nog wel religieus is, maar dat de christelijke of joodse identiteit voor westerse mensen niet meer bepalend is voor wie ze zijn. De rol van het geloof is veel minder geworden. Het is een optie en niet meer het fundament waarop je leeft.
Het gaat bij je identiteit overigens niet alleen over wat je bent, maar ook over wat je richting is. Over het geluk nastreven. Wat dat geluk dan is, daar zijn de meningen over verdeeld. Het kan bijvoorbeeld gaan om aangename ervaringen, lekker chillen, succes of een rechtvaardige samenleving. Maar empathie en het delen van de lastige zaken in het leven is misschien wel veel belangrijker.

Willem Schoonen is het overigens niet eens met Joep Dohmen dat in de verzuilde samenleving van 50 jaar geleden iedereen zo’n duidelijke identiteit had. De samenleving stond bol van de identiteitsconflicten en gevechten. Het zoeken naar identiteit zit in de mens ingebakken. Een groot voordeel dat de jongere generatie nu heeft is dat ze niet hoeven af te rekenen met het bouwwerk van hun ouders en grootouders. We zijn niet op weg naar een samenleving met alleen maar losgeslagen hedonisten. Er is juist veel behoefte aan verbinding, de jongere generatie is aan het bouwen. Er zal weer een nieuwe structuur ontstaan.

 Leon Heuts heeft een beeld geschetst van een nieuwe journalistiek met meer pluraliteit en fairness. Een nieuw normatief kader voor de journalistiek. Willem Schoonen vindt dat het bij Trouw vooral gaat om de relatie met de lezer. Waar is de lezer in geïnteresseerd? Dat is onderdeel van het journalistiek proces. Een krant maken is niet neutraal, je hebt een identiteit nodig en je moet je bewust zijn van de groep lezers waarvoor je de krant maakt. Bij nieuwe journalistiek als De Correspondent en blogs gaat het veel minder om de identiteit van het medium, maar om een specifieke auteur.

 Jelle de Boer bedankt de sprekers hartelijk voor hun boeiende bijdrage en nodigt alle aanwezigen uit om na te praten met een drankje en een nootje.

 

Noot: er zal eveneens een videoverslag worden geplaats op www.hogeschoolvoortoegepastefilosofie.nl

 

 

Please reload

Nieuw

Willem Schoonen (voormalig hoofdredacteur Trouw ) docent Journalistiek & Media aan de HTF

February 27, 2014

1/3
Please reload

Recente berichten
Please reload