Actueel

Vliegschaamte - longread door Marc Davidson Phronèsis #8


Vliegschaamte - HTF- docent Marc Davidson | Phronèsis, vakblad voor toegepaste filosofie #8

De Van Dale is inmiddels een nieuw woord rijker: ‘vliegschaamte’, oftewel “de schaamte die iemand ervaart als hij of zij gebruikmaakt van een vliegtuig terwijl er minder milieubelastende alternatieven zijn om zich te verplaatsen”. Maar tegenover deze schaamte klinkt ook verzet, met name als het gaat om een opgeheven vinger tegenover anderen.

Volgens de vliegschaamtelozen geeft het geen pas om mensen op hun individuele verantwoordelijkheden aan te spreken als de overheid geen regels stelt. Het idee is dat het geen enkel effect heeft op de klimaatproblematiek als een individu probeert minder broeikasgassen uit te stoten. Alleen overheidsingrijpen zou zoden aan de dijk zetten, bijvoorbeeld door vliegen veel duurder te maken. Kan de filosoof dit debat nog wat verhelderen? Op zich hebben de critici van individuele verantwoordelijkheid gelijk als ze het belang van overheidsingrijpen benadrukken. De reden is dat de limaatproblematiek een sociaal dilemma vormt: een situatie waarin er een conflict bestaat tussen individueel belang en collectief belang. Voor ieder individu lijkt het immers rationeel om het vliegtuig te pakken naar een begeerde verre bestemming. Men plukt daarvan zelf de vruchten, terwijl men van de eigen vlucht geen milieuschade ervaart. De milieuschade wordt over de gehele wereldbevolking verdeeld, inclusief toekomstige generaties.

GEVAARLIJKE KLIMAATVERANDERING

Maar omdat die rationaliteit voor iedereen hetzelfde is, wordt er veel te veel gevlogen en belanden we in een situatie die uiteindelijk voor iedereen nadelig is, namelijk: gevaarlijke klimaatverandering. De oplossing voor een sociaal dilemma is het maken van een gezamenlijke afspraak, in het geval van vliegen bijvoorbeeld door het duurder te maken of vluchten binnen Europa te verbieden. Om sociale dilemma’s te doorbreken hebben we een zwaard van boven nodig, zoals de Engelse filosoof Thomas Hobbes al in 1651 in zijn beroemde boek Leviathan vaststelde. Natuurlijk kan de overheid niet uit het niets beleid voeren. We leven in een democratie en daarom zal eerst de meerderheid van de bevolking kenbaar moeten maken dat ze achter dat beleid staat. De voornaamste individuele verantwoordelijkheid is dan ook om in onze rol als burger bij politici aan te dringen op een strenger klimaatbeleid. Maar hebben we dan op deze burgerplicht na verder geen individuele plichten? Jawel, ook voordat de overheid in actie komt en het sociale dilemma oplost, hebben we verantwoordelijkheden in onze rol als consument. Natuurlijk zijn er obstakels: vaak is het moeilijk om als consument aan de juiste informatie te komen over wat nu wel of juist niet milieuvriendelijk is, of zijn milieuvriendelijke alternatieven moeilijk te verkrijgen. De maatregelen met de meeste milieuimpact zijn echter verrassend simpel: minder vlees en andere dierlijke producten, minder verre vliegreizen en als klap op de vuurpijl: minder gezinsuitbreiding. Voorlopers tonen dat een milieuvriendelijker leefstijl ook daadwerkelijk mogelijk is, zonder daarvoor aan levenskwaliteitin te boeten.

INDIVIDUELE CONSUMPTIE

Maar zijn we ook verplicht deze maatregelen vrijwillig te treffen, dat wil zeggen: zonder dat de overheid dat van ons vraagt? Het antwoord hangt af van ons ethische uitgangspunt: of we meer naar het consequentialisme neigen of meer naar plichtethiek. Als onsequentialist willen we dat onze handelingen de beste gevolgen hebben, zowel voor onszelf als voor anderen. Duidelijk zal zijn dat de eerder genoemde maatregelen, zoals het nalaten van vliegreizen naar plekken waar we graag naartoe willen, onszelf geluk kunnen kosten. Staat daar voldoende goeds tegenover? Dat zullen de vliegschaamtelozen, zoals eerder gezegd, ontkennen. Het nalaten van individuele consumptie zou nutteloos zijn, omdat alleen overheidsingrijpen klimaatverandering zou kunnen tegengaan. Toch moet worden gerealiseerd dat ook een politieke meerderheid voor overheidsingrijpen niet uit de lucht komt vallen. Die ontstaat pas als burgers voorbeelden in de maatschappij zien van andere manieren van leven. Voorlopers tonen dat een milieuvriendelijker leefstijl ook daadwerkelijk mogelijk is, zonder daarvoor aan levenskwaliteit in te boeten. Vandaar dat het effect van individuele actie veel verder rijkt dan de eigen consumptie. Ook het draagvlak voor en daarmee de kans op overheidsingrepen wordt vergroot.

LOGISCHE KORTSLUITING

Voor de plichtethicus, die haar handelen niet van de gevolgen laat afhangen, lijkt de keuze simpeler. Volgens de Duitse filosoof Immanuel Kant behoren we alleen volgens die leefregels te handelen waarvan wij tegelijkertijd kunnen willen dat zij algemene wetten worden. Het lijkt dus een logische kortsluiting op te leveren om gedrag te vertonen waarvan men tegelijkertijd wil dat het door de overheid wordt verboden. De plichtethicus heeft geen coördinatie nodig om een sociaal dilemma op te lossen. Als men een bepaalde vlucht niet zou maken ná invoering van milieubelastingen, behoort men die vlucht ook niet te maken vóór invoering. Is er dus reden voor vliegschaamte? Voor de plichtethicus zeker. Voor de consequentialistligt het ingewikkelder. Dan hangt het ervan af hoe wij maatschappelijke veranderingsprocessen inschatten. In ieder geval lijkt het bediscussiëren van ons individuele gedrag het draagvlak voor klimaatbeleid eerder te vergroten dan te verkleinen.

Nieuw
Recente berichten